گزارش خرابی لینک
اطلاعات را وارد کنید .
گزارش انتشار نسخه جدید
اطلاعات را وارد کنید .
no-img
سفارش تایپ ،ترجمه، مقاله، تحقیق ، پایان نامه

وندالیسم و ارزشهای بصری شهر سالم - سفارش تایپ ،ترجمه، مقاله، تحقیق ، پایان نامه


سفارش تایپ ،ترجمه، مقاله، تحقیق ، پایان نامه
adsads

ادامه مطلب

وندالیسم و ارزشهای بصری شهر سالم
شهریور 20, 1394
808 بازدید
گزارش نسخه جدید

وندالیسم و ارزشهای بصری شهر سالم


به نام خدا

وندالیسم و ارزشهای بصری شهر سالم

 

ویدا پاکزاد

متین فرهنگ خواه

مقدمه

یکی از نابهنجاری ها و انحرافات شایعی که در جامعه جدید ظهور یافته، وندالیسم (Vendalism) می باشد. وندالیسم که تخریب ارادی اموال و متعلقات عمومی به صورت مداوم و مکرر تعریف می گردد، از جمله کجروی هایی است که در کمیت و کیفیت ارائه خدمات مدیریت شهری تأثیر جدی بر جای می گذارد.

صاحبنظران بر این باورند که وندالیسم در کیفیت و طبیعت طراحی سازه ها و فضاهای عمومی مانند مدارس، پارک ها و ایستگاه های وسائط نقلیه عمومی ریشه دارد. یکی از روش های مناسب در مقابله با وندالیسم، توجه به ساختار و بافت اجتماعی در طراحی محیط های شهری است. برخی کارشناسان، طراحان را خرابکاران اصلی در جامعه می دانند و معتقدند که برنامه ریزی و طراحی با کیفیت پایین و دقت کم عامل رشد وندالیسم می باشد. خیابانی که احساس مشارکت و تعامل اجتماعی را به عابرین القاء نمی کند، بیشتر از خیابانی که نمودی از با هم بودن و نظارت اجتماعی است، بستر وندالیسم را فراهم می نماید. به عنوان مثال، پارک های محله ای را می توان در موقعیت مناسبی نسبت به واحدهای سکونتی ایجاد کرد تا احساس خلوت بودن نداشته باشند. طراحی محله های دارای ورودی و خروجی قابل کنترل نیز می تواند به افزایش احساس مالکیت و مسئولیت در افراد کمک کند.

روان شناسان محیط نگر بر این باورند که سلامت روانی شهروندان تا اندازه زیادی مرهون آرام بخشی محیط شهری و تناسب مبلمان شهری با نیازهای عاطفی و روانی آنان است. مشاهده اموال عمومی تخریب شده و مبلمان شهری از شکل افتاده، زمینه ساز استرس، اضطراب و دلزدگی شهروندان از محیط شهری می باشد. به همین جهت در بسیاری از شهرهای بزرگ جهان علائم و نشانه های تخریب اموال عمومی به سرعت از سیمای اماکن و محیط شهری پاک می شود.

فرهنگ شهروندی

شهر مدرن فضایی است که در آن بسیاری از مفاهیم از جمله زیبایی معنایی دگرگون می یابد. شهر مدرن متنی است مشحون از نشانه های متنوع و متمایز و رسانه ای است گسترده. خواندن این متن و درک معانی مستتر در آن، راه های خاص خود را دارد.

یکی از راه ها، نگاه به متن شهر از منظر فرهنگ عامه پسند است، فرهنگی که شاید بتوان آن را مهم ترین بنیاد شهر مدرن تلقی کرد. کتاب حاضر با مروری بر برخی از ویژگی های شهر به معنای جدید آن به بررسی رابطه بین فرهنگ عامه و فرهنگ رسانه ای شده خواهد پرداخت و مفهوم زیبایی در شهرهای جدید را در این زمینه تحلیل خواهد کرد (www.hccmr.com) پیش از آن که سیما و منظر شهری در ایجاد فرهنگ موثر باشد. این سیما و منظر شهری است که متأثر از فرهنگ است. آن چه در شهر اتفاق می افتد بازتاب فرهنگ آن شهر است.

اساسی ترین و آشکارترین نیاز در جامعه شهری ایران، احترام به حقوق دیگران و مشارکت در امور شهر و نهادینه ساختن قوانین شهروندی می باشد. برای بنیاد شهر مطلوب شاید بهترین راه ایجاد فرهنگ خودکنترلی در افراد است. این روش به ویژه درخصوص رفتارهای ضداجتماعی مؤثرترین و کارآمدترین شیوه به نظر می رسد. پیامد فرهنگ نظم پذیری و خودکنترلی نهادینه شدن قوانین شهروندی خواهد بود و شهر فرهنگی از شهروندانی با فرهنگ بوجود خواهد آمد. (صاحب محمدی، ۱۳۸۵، ص۴)

براساس مباحث مطرح شده پدیده شهرنشینی در جامعه ما به دنبال خود مسائل آسیب شناسی فراوان و پیچیده ای داشته است که مدیریت شهری را با عرصه ها و حوزه های جدیدی مواجه می سازد، عرصه هایی که غالباً مبهم، ناشناخته و ناآشنا اما از سوی دیگر بسیار مهم و حیاتی هستند.

این قلمرو چیزی نیست جز قلمرو فرهنگ شهری که تنها به مجموعه ای از مراکز، سازمان ها و نهادهایی فرهنگی شهری محدود نمی شود بلکه تا عناصر ذهنی و نمادین حیات شهری پیش می رود (غراب، ۱۳۸۰، ص۹۳)

اثاثه های شهری مانند بسیاری از محصولاتی که در مورد استفاده عموم می باشند از برخورد افراد تخریب گر در امان نیستند، تخریب گرایی به معنی صدمه زدن به اموال دیگران از طریق اعمال خشونت آمیز است. مسلماً هدف ما تعریف انواع مختلف وندالیسم و یا تحلیل ریشه های آن نبوده، بلکه ارائه بعضی راه های مقابله از طریق پیشگیری و پیش بینی از دیدگاه طراحی تجهیزات شهری است که به طور مختصر در ذیل آورده می شود:

  • مقاوم نمودن محصولات به وسیله استفاده از مواد صحیح یا جایگزین (مانند انتخاب صفحات پلاستیکی شفاف از جنس پلی کربنات به جای شیشه)
  • دور نگه داشتن ادوات از دسترس افراد (مانند قرار دادن در ارتفاع)
  • مراقبت و تعمیر مداوم به منظور بی انگیزه کردن تخریب گرایان
  • پنهان کردن اتصالات و جزییات تا حد امکان و یا استفاده از اتصالات «ضد تخریب» (مانند پیچ های مخصوص که با ابزارهای معمول قابل باز شدن نیستند)
  • در معرض دید عموم قرار دادن اثاثه شهری
  • استفاده از حفاظ های خارجی(نرده ها، حصارها، …) به گونه ای که برای سایرین ایجاد مزاحمت نکند.
  • به کارگیری اتصالات مطمئن (مانند قفل های ضد حرارت و لوله های مخفی) و پرهیز از درزهای فاصله دار
  • ثابت کردن مبلمان در زمین و یا بالابردن وزن محصول به گونه ای که قابل جابجا شدن نباشد.
  • نورانی نمودن محیط استفاده؛ (پور ابوطالب، ۱۳۸۵، ص۹)

پیشینه و مفاهیم فرهنگ

مفهوم فرهنگ برای اولین بار در اواخر قرن نوزدهم میلادی توسط انسان شناسان مورد استفاده قرار گرفت. اولین تعریف واضح و کامل توسط انسان شناسان بریتانیایی «ادوارد بورنت تایلو» ارائه شده که در سال ۱۸۷۱ فرهنگ را چنین تعریف کرده است: یک کلیت پیچیده شامل دانش، اعتقاد، هنر، قانون، اخلاقیات، آداب و رسوم و سایر توانمندی ها و خصلت های مکتبسه توسط انسان به عنوان عضوی از جامعه (حم بزی، ۱۳۸۶، ص۸) فرهنگ را می توان به عنوان مجموع ویژگی های رفتاری و عقیدتی اکتسابی اعضای یک جامعه خاص، تعریف کرد. (کوین، ۱۳۸۴، ص۳۷)

از فرهنگ تعاریف متفاوتی ارائه گردیده است. فرهنگ فارسی دکتر محمد معین، معنی فرهنگ را «تربیت مجموعه آداب و رسوم، مجموعه علوم و هنرهای یک قوم» ذکر کرده است. (معین، ۱۳۸۳، ص۸۰۶) شکویی معنی فرهنگ را اینگونه آورده است: مراد ما از فرهنگ، همان نشانه های یگانگی جمعی است. فرهنگ هم به منزله شیوه زندگی شامل عقاید، نگرش ها، زیان ها، عادات، نهادها و ساختارهای قدرت و هم دربرگیرنده عملکردهای فرهنگی نظیر شکل های مختلف هنری، معماری، کالاهای تولید انبوه و نظایر اینهاست. (شکویی، ۱۳۷۵، ص۳۲۸)

ژان باستیه و برنادرز در کتاب «شهر« فرهنگ را چنین برشمرده اند: «فرهنگ ثمره میراثی در هم آمیخته از زبان، مذهب مسلط، ادبیات، تاریخ، میراث معماری، هنری، موسیقایی، و نیز سنت ها و عادت هاست که نوع تغذیه و آشپزی را هم در برمی گیرد.» فرهنگ در سیمای شهر به صورت های مختلف متجلی می شود، با سبک های معماری، شیوه تزئینات، نوع مصالح ساختمانی و جز اینها. (ژاپن باسیته و برناردرز، ۱۳۷۷، ص۱۴۹)

مجموعه ارزشها و هنجارها، فرهنگ خوانده می شود که در قالب اعتقادات، هنر، اخلاق، قانون، آداب و رسوم و سمبل های مشترک ظاهر می گردد (Rapoport, 1977, 15) بنابراین فرهنگ شهری به لحاظ ساختاری و کاربردی پدیده ای جدید و حاصل دوران مدرن است و مستلزم صرف زمان و تلاش بیشتری است تا نهادینه و کارآمد شود. (Barnett, 2003, 4)

در فرهنگ شهروندی با مجموعه ای از هنجارها و ارزش هایی روبرو شده که انعطاف پذیری بسیاری دارند، که این امر ناشی از وجود تفاوت ها و تنوعات فرهنگ شهری یا خرده فرهنگ های شهری شکل می گیرد؛ این مسأله باعث این شده که روش شناسی مطالعه فرهنگ شهروندی با نوعی تطبیق که امکان مقایسه بین تفاوت ها و تنوعات فرهنگ شهروندی یک شهر را بیان می کند، بیانگر این است که فرهنگ امری شهروندی است که از یک فرد تا مجموع بزرگی از گروه های جامعه که به طور نسبی قابل بررسی است را مطالعه می کند. از نظر ترنر «شهروندی فرهنگی» به مشارکت فرهنگی افراد در جامعه مربوط می شود. در واقع شهروند فرهنگی کسی است که خود را نسبت به مشارکت در امور مربوط به فرهنگ عمومی جامعه مسئول بداند.» (نقی زاده، ۱۳۸۵، ص۱۸۴)

فرهنگ گرایان شهری، شهر را معمولاً کانون یادگیری اکتسابی ارتباطات جمع های خصمانه سر و صدا، جاه طلبی، فردگرایی، آزادی، تنهایی و گمنامی، بدی و زشتی، بی تفاوتی، تعقل و خردورزی، ابزارگرایی، نقش ها و روابط رسمی و غیرشخصی، عقلانیت و حسابگری روح سودجویی و مادی گرایی، قانون گرایی، سطحی و تصنّعی بودن روابط، و با به تغییر جدید، کانون تقسیم کار پیچیده و تخصصی شدن کارکردها، مشارکت سیاسی، انسجام اجتماعی، تغییرات اجتماعی و تحرک فرهنگی، قدرت و ثروت و منبع اطلاعات و نوآوری می دانند. (افروغ، ۱۳۷۷، ص۱۰)

در عصر حاضر فرهنگ شهروندی یک ضرورت اجتماعی است که به صورت سازه اجتماعی ناشی از بسترهای اجتماعی و فرهنگی جامعه همراه با تنوع فرهنگ ها، معانی مختلفی را در جامعه شکل می دهد، بر این اساس «به طور کلی شهروندی یک نوع قرارداد متقابل اجتماعی و یک سلسله حقوق متقابل «دولت بر مردم مردم بر دولت» و همچنین یک احساس مشترک عمومی نسبت به هویت ملی و اجتماعی در یک محدوده مشخص است.» (عاملی، ۱۳۸۰، ص۱۶۸)

لازمه حل مسائل شهری، بحران های شهرنشینی و اصلاح رفتار شهروندان، وجود یک فرهنگ مناسب شهروندی و شهرنشینی است، که این مقولات جزء پایه های اساسی دوام شهری می باشند، و همه اجزای یک زندگی شهری باید با در نظر گرفتن نقش فرهنگ در مناسبات اجتماعی شهر، تأسیسات شهری، نظام حمل و نقل، کالبد شهر و کاربردهای شهری سعی کنند، تعادل لازم را بوجود آورند؛ پس این نکته اساسی که در تبیین بعد فرهنگ شهروندی باید اشاره شود این است که «نمی توان شهروندی را صرفاً از منظر حقوقی و قانون یا صرفاً از منظر رابطه شهروند و دولت بررسی کرد، همان طور که فالکس می گوید، شهروندی یک مفهوم پویاست، که برای تأمین واقعی اش باید به فراسوی
دولت بسط یابد و فرهنگ را در بررسی آن مورد توجه قرار داد.» (فاضلی، ۱۳۸۶، ص۲)

فرهنگ شهروندی مانند سایر عناصر فرهنگ با توجه به موقعیت، کارکرد یا وظیفه اجتماعی که بر آن محول شده، باید بررسی گردد. پس هنگامی که «صحبت از فرهنگ شهروندی می شود بیشتر به نوعی رابطه آن را با سایر پدیده فرهنگی و اجتماعی توجه می کنیم. در حالی که در زبان فارسی امروز به اخلاق شهروندی این پدیده استناد می شود، یعنی وظایفی که شهروندان در یک شهر نسبت به نهادهای اجتماعی و یا سایر شهروندان دارند و یا حداکثر به نوعی حقوق … در حالی که از نظر ما فرهنگ، پهنه های شناختی بسیار گسترده تری را در برمی گیرد. شهروندی یعنی روابط قراردادی میان آنها می تواند این حُسن را دربرداشته باشد، که تعدادی از مردم متوجه مباحث مطرح شده بشوند و بتوانند با توصیه های که برای مثال در زمینه های اخلاقی یا حتی رعایت حقوق و استفاده درست از فناوری ها شهری می شود خود را منطبق کنند.» (فکوهی، ۱۳۸۷، ص۲)

وندالیسم

وندالیسم (vandalism) یا دشمنی با علم و هنر، وحشیگری، تخریب عمدی و … یکی از آسیب های اجتماعی جوامع امروزی است که بیشتر در جوامع شهری بروز می کند و با تخریب فضای شهری خسارات زیادی بر شهر وارد می نماید. (رضوی، ۱۳۸۵، ص۵۹)

به طور کلی تخریب به دو گروه عمده قابل تقسیم است:

الف) تخریب عمدی (وندالیسم): به طور کلی اشیاء عمومی در محل هایی که دور از جمعیت قرار گرفته اند و یا نحوه استفاده از آنها به نوعی است که فرد زمان بیشتری را با آنها می گذراند، بیشتر در معرض تخریب قرار دارند و این مسأله در مورد برخی از اجزا مانند نیمکت با نسبت بالاتری را رخ می دهد. این نوع تخریب بیشتر به صورت حک نام افراد، تراشیدن رنگ، کندن قطعات متشکله و سوزاندن بروز می کند.

ب) تخریب غیرعمدی: این نوع تخریب نیز معمولاً به دلیل عدم استفاده صحیح از آنها، مثلاً نشستن روی پشتی نیمکت (به دلیل خیس بودن کفی آن)، جابجا کردن اجزای مبلمان و … صورت می گیرد این نوع تخریب می تواند تا حدی به ضعف طراحی و ساخت محصول مرتبط باشد. (غلامپور، ۱۳۷۹، ص۵۸)


روان شناسان معتقدند جوانان و نوجوانان وندال به دلیل شرایط روحی خاص و واکنش های ناشی از رفلکس های درونی کوتاه مدت یا درازمدت دست به تخریب اماکن عمومی، نوشتن شعارها و کلمات مستحجن بر در و دیوار می زنند. (نسانژاد، ۱۳۸۳، ص۱)

وندالیسم از واژه وندال مشتق شده است، یعنی از جهت مصادیق دارای سابقه تاریخی است. بر این اساس واژه وندال را می توان ویرانگری، وحشیگری، شرارت، خرابکاری و باج گیری معنا نمود.

از جهت مفهوم و سازمان معنایی با توجه به مفهوم شناسی ها و تعاریف صورت گرفته می توان نتیجه گرفت که درک از وندالیسم و پدیده های مرتبط با آن یک درک منسجم و خطی نمی باشد، از این رو با توجه به تعاریف مختلف ارائه شده از این مفهوم می توان وندالیسم را به سه نوع تقسیم کرد که در اینجا نام آنها را، وندالیسم عمومی، وندالیسم صنفی و وندالیسم امنیتی می گذاریم. (عبدالله خانی، ۱۳۸۶، صص۹-۱۰)

رضا فاضلی جامعه شناس و استاد دانشگاه در رابطه با وندالها و پدیده وندالیسم می گوید: وندال ها اکثراً از گروه سنی جوان هستند که هنجارهای غالب جامعه را نپذیرفته و با تخریب اموال و اماکن عمومی و نوشتن شعار بر در و دیوارهای شهر اعتراض خود را به جامعه و نظام نشان می دهند. (نسانژاد، ۱۳۸۳، ص۱)

وندالیسم یکی از عوامل مخل نظم و امنیت عمومی خصوصاً در شهرها و زندگی شهری است. وندال ها اموال، محیط و عوامل انسانی را آماج اقدامات تخریبی خود قرار می دهند (تصاویر۱-۵، ۲-۵ و ۳-۵) و آنها از طریق ویرانگری، شرارت، خرابکاری و باج گیری به فعالیت های خود جهت می دهند، با این وجود میان وندالیسم و دیگر انواع جرم ها مانند سرقت، آدم ربایی از یک سو و اغتشاش از سوی دیگر تفاوت های معناداری وجود دارد،
امری که کمتر بدان توجه شده است و موجب شده تا موضوع وندالیسم آنقدر گسترده شود که دیگر وندالیسم همه چیز را شامل شده و هیچ حوزه مخصوص خود را شامل نمی شود (عبدالله خانی، ۱۳۸۶، ص۷)

به نظر جرم شناسان، وندالیسم به عمل آسیب رسانی اشیاء گفته می شود و عمدتاً متوجه اموال و اشیاء است تا اشخاص، چنانچه متوجه شخص نیز باشد اموال فرد مورد نظر است نه خود فرد. (ورشوجی، ۱۳۸۵، ص۱)


در واقع وندالیسم، مرضی نوظهور و مدرن در جامعه جدید است که عکس العملی خصمانه و واکنشی است کینه توزانه به برخی از، ناملایمات، و اجحافات بیرونی و
اجتماعی حاد مطرح است که نه تنها سلامتی و امنیت جامعه را به مخاطره می اندازد بلکه هزینه های مالی گزافی را تحمیل مالیات دهندگان و ساکنین این شهرها می کند و به نوعی وندالیسم را به مثابه یک آسیب و درد اجتماعی می توان تلقی کرد. (ورشوجی، ۱۳۸۵، ص۱)

صاحبنظران بر این باورند که وندالیسم در کیفیت و طبیعت طراحی سازه ها و فضاهای عمومی مانند مدارس، پارک ها، ایستگاه های وسائط نقلیه عمومی ریشه دارد. یکی از روش های مناسب در مقابله با وندالیسم توجه به ساختار و بافت اجتماعی در طراحی محیط شهری است. برخی کارشناسان، طراحان را خرابکاران اصلی در جامعه می دانند و معتقدند که برنامه ریزی و طراحی با کیفیت پایین و دقت کم عامل رشد وندالیسم می باشد. خیابانی که احساس مشارکت و تعامل اجتماعی را به عابرین القاء نمی کند، بیشتر از خیابانی که نمودی از با هم بودن و نظارت اجتماعی است، بستر وندالیسم را فراهم می نماید. (آشنایی با مدیریت شهری، ۱۳۸۶، ص۱)

تاریخچه و وجه تسمه واژه وندالیسم

لغت نامه آکسفورد ۱۹۸۷ وندالیسم را مشخصه « وندال vendal) می داند. وندال ها کسانی هستند که از روی میل و رغبت عمداً آثار هنری عمومی و خصوصی را از بین می برند و طبیعت را خراب می کنند. فرهنگ واژه های مکتب سیاسی، فلسفی، هنری و ادبی ۱۳۷۶ وندالیسم را «تمایل شخصی به محو آثار هنری یا خراب کردن آنها و چیزهایی که اصولاً دارای ارزش هستند تعریف کرده است.» (خدایار، ۱۳۶۷)

بررسی های علمی نشان می دهد وندالیسم غالباً ریشه اکتسابی دارد و از شرایط محیطی ناشی می شود. نوجوانان و جوانان، متهمان اصل رفتارهای خرابکارانه هستند. وضعیت اجتماعی شهرها نظیر سطح درآمد، تسهیلات رفاهی و معیشتی، محرومیت

های طبقاتی، مهاجر نشینی و … وقوع آن را تشدید می کند. (آشنایی با مدیریت شهری، ۱۳۸۷، ص۱)

وندالیسم به یک معنا تخلیه روانی است. در حقیقت وندال کسی است که به نوعی از یک خشم درونی رنج می برد. بسیاری از صاحبنظران بر این باورند که وندالیسم ریشه در روان پریشی افراد و ناکامی های آنها دارد اما تخریب اموال عمومی نوعی انتقام جویی در برابر کمبودهای رفاهی و اجتماعی است که افراد انتظار دارند. به این معنی که وقتی رفاه اجتماعی و خدماتی ضعیف است افراد خود را برای حفظ آنچه اموال عمومی نامیده می شود مسئول نمی‌دانند. وندالیسم از کنترل نداشتن افراد بر هیجاناتشان ناشی می شود اما نارسایی در خدمات رفاهی شهری می تواند آن را تشدید کند. البته در این رابطه وضعیت اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی افراد نیز نقش مهمی ایفا می کند. طبق تحقیقات وندالیسم بین افراد بیکار و جوانان بیش از سایرین گسترش دارد. وندالیسم را خراب کردن اموال عمومی یا خصوصی از طریق بی ریخت کردن یا ناقص کردن آنها بدون رضایت صاحب یا سازنده آن تعریف می کند. او نمونه های وندالیسم را این گونه برمی شمرد: شکستن پنجره ها، از بین بردن مدارک مدرسه، ناقص کردن متعلقات مدرسه نظیر میزها، به سرقت بردن علادم راهنمایی و رانندگی در خیابان ها و بزرگراه ها، پنچر کردن تایرها، از بین بردن گل ها و بوته ها در پارک ها، ایجاد تغییرات در لاک و مهر و محتوای کامیون ها و واگن های باربری قطارها، خراب کردن دستشویی های عمومی، پاره کردن تسهیلات رستوران ها، استفاده از اسپری رنگ یا ابزارهای نگارش روی دیوارها و ساختمان های شهر (ترکاشوند، ۱۳۸۸، ص۲۰) صاحبنظران مختلفی درباره علل وندالیسم و انگیزه های آن بحث کرده اند و هر یک تلاش کرده اند تا بر مبنای یافته های خویش این مسأله را تبیین کنند. به منظور آشنایی با این افراد و نظریات آن ها به ذکر برخی از آنها می پردازیم:

پاول ویلسون و پاتریکا هیلیدر پژوهشی که درباره وندالیسم بر روی راه آهن ایالت «نیوساوت ولز» کانادا انجام داده اند وندالیسم را نوعی تخریب، معیوب سازی و محو عمدی اموال عمومی یا شخصی تعریف کرده اند. به نظر این دو اندیشمند از آن جا که وندالیسم منجربه تخریب اموال، ایجاد خسارت مالی و حتی گاهی مواقع منجر به مرگ افراد می شود جرم تلقی می شود. وندال ها افراد خاص یا ویژه ای نیستند بلکه شامل طیف گسترده ای از افراد خوب و بد، دختر و پسر، فقیر و ثروتمند، سیاه و سفید و … هستند. (عفتی، ۱۳۸۱، ص۱۷) وندالیسم زیاده خواهانه شامل آن نوع اعمال تخریبی است که فرد به منظور به دست آوردن چیزی (پول، مالکیت و …) مرتکب می شود (مانند شکستن باجه های تلفن و …) وندالیسم تاکتیکی در برگیرنده نوع رفتار تخریبی است که فرد با استفاده از تکنیک های از پیش تعیین شده جهت دستیابی به چیزی دست به اعمال تخریبی می زند.

وندالیسم ایدئولوژیکی شامل صدمه زدن یا انجام اعمال تخریبی (تصاویر ۵-۵ و ۶-۵) به سبب پیش بردن هدف یا دادن پیامی انجام می شود. (مانند نوشتن شعار روی دیوار و …) وندالیسم تلافی جویانه عبارت از صدمه زدن به دیگران به منظور انتقام گرفتن است، مانند شکستن شیشه های مدرسه توسط دانش آموزان به سبب احساس بی عدالتی از سوی معلم نسبت به خود.

وندالیسم عنادورزانه یا مغرضانه به مجموعه ای از کارهای تخریبی توسط نوجوانان گفته می شود که ناشی از خشم و محرومیت آن ها از بعضی چیزهای مورد علاقه شان است. مانند نقاشی یا خط انداختن روی ماشین های گران قیمت در خیابان. وندالیسم غیرمغرضانه ناشی از بی اهمیت دانستن و یا عدم اطلاع از عواقب و ارزش اشیاء از سوی این افراد است که دست به تخریب و صدمه می زنند (مثل پاره کردن صندلی های اتوبوس و یا مترو و غیره و … (عفتی، ۱۳۸۱، ص۱۸) وندالیسم تفریحانه و بازی شامل آن نوع اعمال وندالیستی است که جزو بازی محسوب شده و یا به خاطر رقابت و مسابقه بین افراد صورت می گیرد. (Wilson and Healy, 1986) وندالیسم در بسیاری از موارد رفتاری است که برآیند واکنش هایی گروهی است و پاسخ تعاملی هر یک از شرکت کنندگان روی اعمال شرکت کننده دیگر سوار شده و عمل گروهی وندالی نتیجه می شود. شرکت در این اعمال به هر فرد موقعیت و تعامل گروهی می دهد و از طریق درگیری مستقیم فرد از این که عضوی حاشیه ای باشد، پرهیز می کند.» (رمضانی، ۱۳۷۵، ص۴۸)


پاتریس ژانورد در تبیین وندالیسم معتقد است که وندالیسم نوعی روحیه بیمارگونه است که به تخریب تأسیسات عمومی تمایل دارد. وی با توجه به قانون جاذبه و جذابیت در روان شناسی می گوید: پدیده گلوگاه برفی و جنبه سرایت آمیز آن در روان شناسی امری شناخته شده است، کافی است که فردی اولین گلوله برفی را پرتاپ کند. دیگران معمولاً از او پیروی می کنند و به عواقب کار خویش چندان نمی اندیشند، بنابراین دیدن الگوهای تحریک کننده موجب بروز رفتار وندالیستی است. (همان منبع) به نظر پاتریس ژانورد خرابکاری در تأسیسات اجتماعی، نوعی فریاد از سر تنهایی است. بنابراین زیبایی محیط زیست نیز وندال ها را از دست زدن به خرابکاری منصرف می کند. (ژانورن، ۱۳۶۷، ص۳۳) وندالیسم یا تخریب گری اجتماعی به حرکتی اطلاق می شود که در آن فرد یا گروهی از افراد به خرابکاری بپردازند. البته وقتی واژه خرابکاری بکار برده می شود، غالباً مواردی در نظر است که فرد اماکن و وسایلی را که متعلق به عموم مردم جامعه می باشد را تخریب می نماید و در مواردی که فرد به خود تخریبی می پردازد و یا صدمات فردی به زندگی خود وارد می کند. کلمه وندالیسم به کار برده نمی شود. این پدیده در سال های اخیر در بسیاری از کشورهای دنیا مشاهده شده و اکثرمتخصصان و متولیان منابع انسانی جوامع را به چالش کشیده است. جامعه ایران نیز به واسطه ابعاد فیزیکی بسیار گسترده و ترکیب جمعیتی جوان و ناهمگون آن در سال های گذشته کم و بیش تحت تأثیر این پدیده مخرب اجتماعی قرار گرفته و هزینه های قابل توجهی نیز بابت از بین بردن آثار آن پرداخته است. به همین دلیل شناخت علل بروز و عوامل زمینه ای این پدیده نامیمون اجتماعی فرصت مغتنمی برای پیشگیری از اثرات نامطلوب آتی است. (ترکاشوند، ۱۳۸۸، ص۲۰)

جرم ستیزی و وندالیسم

در بسیاری از تحقیقات (تایلور ۱۹۷۳، فلکس۱۹۸۶، استفنس میز ۱۹۸۹، گلداستون۱۹۹۰، کلارک۱۹۹۱ و …) به این نتیجه رسیده اند که وندال ها جوانان بزهکار به طور دراماتیک یکی از بارزترین و مشهودترین گروههای بیگانه در جامعه معاصر هستند. به زعم این صاحنظران وندال های بیگانه معمولاً در خانه هایی غیرمنضبط با والدینی سردرگم و مردد و نامطمئن از ارزش ها و فلسفه اجتماعی پرورش یافته و غالباً احساس درماندگی و احساس اجحاف خود را به صورت قهرآمیز و پرخاشگرانه در مقابل نسل بزرگتر، و همه نهادها و سازمان های تأسیس شده در جامعه نشان می دهند. این امر شاید با بحث لوئیس قیوئر (۱۹۷۳) در باب منشاء انتسالی دو و روانی سه بیگانگی نسل جوان و روحیه انتقام جویی و رفتار توأم با خشونت و ویرانگرایانه آنان مرتبط باشد. فیوئر آن راه تدبیر ناخودآگاه» چهار می نامد و می نویسد: احساسات و عواطف صادره از ناخودآگاه جوان
که ناشی از ستیز نسل هاست خود را در جهات نامتعارف و غیرعقلایی بطور بارزی نمودار می سازد به نظر فیوئر، بیگانگی روانی خود را در صور رفتارهای نابهنجار نظیر وندالیسم، خشونت، میل به انتقام جویی و نظایر آن بروز می دهد. از این رو بیگانگی ماهیتاً امری نابهنجار و جرم زاست. این نوع برداشت در مقابل آن دسته نظریه های مارکسیستی قرار دارد که بیگانگی را امری طبیعی، مولد و آفریننده می بینند. (تبریزی، ۱۳۷۹، ص۱۹۸)

– تحقیقات نشان داده است که وندالیسم به صورت گروهی و با همراهی و مشارکت اعضای یک باند خرابکار انجام می پذیرد و یا بروز خشم علیه یک مرجع قدرت گره خورده است. بنابراین وجود همسالان منحرف در ایجاد این پدیده مؤثر است (نظریه پیوند افتراقی) همچنین ثابت شده است که
وندالیسم با جنس رابطه دارد. به طوری که بین نوجوانان پسر شایع تر است تا دختر.

– وندال ها یا مخربین اغلب خود را به نوعی توجیه می کنند و خود را افرادی شوخ طبع می دانند، نه خرابکار و عمل خرابکاری را مسأله ای جدی تلقی نمی کنند. (ترکاشوند، ۱۳۸۸، ص۲۰)

رابطه مفهومی سن و وندالیسم

وندال ها در عین حال در یک گروه سنی معین واقع و وندالیسم، خاص گروه سنی معینی است. براساس تحقیقات انجام شده، کودکان، نوجوانان و جوانان بین سنین ۱۰ تا ۲۵ سال بیش از دیگر گروه های سنی به وندالیسم روی می آورند. همچنین موارد وندالیسم در مناطق شهری به مراتب بیش از مناطق روستایی است. در شهرها به علت تراکم جمعیتی، تراکم اخلاقی، وجود پاره فرهنگ های مختلف، رقابت فردگرایی و تضعیف روحی جمعی بیش از مناطق روستایی مشهود است. از سوی دیگر غالب وندال ها مجرد و از نظر تحصیلی ناموفق اند. اغلب آنها با سرخوردگی ها، شکست ها و ناکامی های مختلفی در زمینه های تحصیلی، حرفه ای، مالی، اجتماعی و خانوادگی مواجه بوده دارای نوعی شخصیت پرخاشگر، بی ثبات، ضدجامعه، نامطمئن، کینه جو، ناآرام، کنجکاو انتقام جو، ناشکیبا و در عین حال مأیوس اند. آنان متعلق به خانواده های از هم پاشیده و دارای مناسبات و روابط خانوادگی نامطلوب با تجارب ناموفق از فرآیندهای جامعه پذیری و فرهنگ پذیری اند. وندالیسم برای کسانی که در شهرهای بزرگ و پرجمعیت زندگی می کنند. پدیده ای ملموس و مشهود و واقعیتی تلخ و در عین حال گریزناپذیر است که به عنوان یکی از نمودهای زندگی اجتماعی جامعه مدرن و ماشینی، بروز و حضور دارد. (ورشوجی، ۱۳۸۵، ص۱) از نظر انگیزش، پرخاشگری و وندالیسم با هم ارتباط دارند. زیرا پرخاشگری یکی از مکانیسم های روانی است که به منظور تسلط پیدا کردن بر محیط و کسب آرامش به کار می رود. پرخاشگری اعمال خصمانه ای را شامل می شود که از روی عمد صورت می گیرد و به افراد و اشیا آسیب می رساند. پرخاشگری اغلب به دلیل ناکامی صورت می گیرد و در رابطه با افراد خود را به صورت کتک زدن، شکنجه دادن، آزار رساندن و گاهی استهزاء و مسخره کردن یا سرزنش کردن نشان می دهد و در رابطه با اشیاء حالتی از خراب کاری، نابودسازی و ویرانگری (وندالیسم) دارد. تجربه پروفسور موز نیز نشان می دهد که احساس اجحاف و احساس ناکامی دو انگیزه مهم وندالیسم و خراب کاری است. (ترکاشوند، ۱۳۸۸، ص۲۰)

بدون تردید آسیب های اجتماعی پیشینه ای به قدمت تاریخ بشریت دارد، در طول تاریخ همواره افرادی بوده اند که به دلایل مختلف، هنجارها و مقررات اجتماعی را نادیده گرفته اند و دست به اعمال نابهنجار و خرابکارانه زده اند، وندالیسم یکی از این رفتارهای کجروانه است که در جامعه جدید نمود و ظهور یافته است و از سوی صاحبنظران و آسیب شناسان به مثابه معضلی اجتماعی مطرح است، وندالیسم عبارت است از تخریب یا آسیب رساندن ارادی و آگاهانه به اموال و متعلقات عمومی و خصوصی بدون اینکه منافعی برای فرد به دنبال داشته باشد و بیشتر متوجه تلفن های عمومی، صندلی های مدارس، اتوبوس های شهری و مترو و ترن، باجه های پست و تلگراف و تلفن و نظایر اینها می باشد. مظاهر وندالیسم را روی دیوارهای شهرها، ترن ها، سینماها، آسانسورها، پارک های عمومی، کیوسک های تلفن و به شکلی وسیع در مدارس می بینیم. این پدیده نوظهور نه تنها سالانه میلیون ها دلار هزینه مالی را به ساکنان شهرها وارد می سازد. بلکه سلامت و امنیت این جوامع را به مخاطره می اندازد. (محمدی بلبان آباد، ۱۳۸۱، ص۱)

وندالیسم و بزهکاریهای اجتماعی

مبلمان شهری بخشی از سیمای شهری را تشکیل می دهد که همواره هماهنگی و تناسب آنها موجب چشم نوازی محیط شهری شده و در کنار عوامل دیگر، محیطی دلپذیر و فضای مناسب جهت زندگی شهری را فراهم می سازد. در این بین ساخت و تولید مبلمان شهری با چهره ای زیبا و دوام قابل قبول در برابر وندالیسم و شرایط جوی و آب و هوایی متفاوتی می تواند از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد. (مغفوری و قصیحی، ۱۳۸۵، ص۲)

جامعه شناسان معتقدند ظهور وندالیسم ارتباط مستقیمی با پدیده شهرنشینی شدن داشته است و هرچه جامعه به سوی پیشرفتهای صنعتی و پیچیدگی های اجتماعی سوق داده می شود بیشتر شاهد حضور وندال ها در جامعه و گروههای ضدفرهنگ خواهد شد. (نسانژاد، ۱۳۸۳، ص۱)

به طور کلی نگاه به پدیده ای همچون وندالیسم در مرحله اول کمی غریب است، پدیده ای که جامعه شناسان از آن به ویرانگری عمدی و رفتارهای غیرمسئولانه یاد می کنند، حال آنکه وندالیسم در همه جا بیداد می کند و تقریباً همه ما شاهد عوارض آن بوده ایم. کم و بیش آثار آن را روی در و دیوارهای شهرها، ترن ها، سیماها، آسانسورها، پارک های عمومی و کیوسک های تلفن و به شکل وسیع در مدارس می بینیم. (ورشوجی منفرد، ۱۳۸۵، ص۱)

راههای مقابله با وندالیسم

همان طور که گفته شد وندالیسم یکی از پدیده های نوظهور در پژوهش و مطالعات امنیتی می باشد. با این وجود اقدامات وندالیستی دارای قدمت طولانی است. هرچند در شکل کنونی آن، نوظهور و دارای الگوهای جدیدی است و در دوران معاصر خصوصاً با پیشرفت شهرنشینی مدرن و بکارگیری نهادینه شده آن در زندگی شهری و همچنین نقش ذی نفوذ خدمات شهری در رفاه و آسایش زندگی امروزین، از آثار اثربخش تخریبی بیشتری برخوردار شده است. مطالعات وندالیسم در غرب از قدمت و گستره درخور توجهی برخوردار است و دلیل آن نیز به طور روشن به اخلاق، مدرنیسم، تکنولوژِ و نقش آن در خدمت رسانی شهری در جامعه غربی باز می گردد. اما مطالعه وندالیسم در ایران اندک است، هر چند برخی کارهای ارزشمند در این خصوص انجام شده است. (عبدالخانی، ۱۳۸۶، ص۸)

در سبب شناسی وندالیسم نظریه ها و دیدگاه های مختلفی مورد بررسی قرار گرفته است که برخی ریشه های وندالیسم را در فرد و شخصیت وی جستجو می کنند و برخی محیط
فیزیکی، اجتماع و فرهنگ را مورد توجه قرار می دهند البته برخی مواردی نیز نیم نگاهی به هر دو دارند. به نظر می رسد وندالیسم مانند هر تهاجم و تجاوز و یا جرم دیگری که در عرصه اجتماعی اتفاق می افتد نتیجه ترکیبی از صفات شخصی وندال و شرایط محیط فیزیکی، اجتماعی و فرهنگی محل وقوع وندالیسم می باشد. بنابراین راهبرد ارائه شده برای مقابله با وندالیسم باید مبتنی بر یک رویکرد تعاملی میان محیط و شخص باشد. (عبدالله خانی، ۱۳۸۶، ص۲۱)

بسیاری از پژوهش های آینده در زمینه وندالیسم در حیطه معماری منظر می تواند به دستورالعمل های جدید برای طراحی معابر، پارک ها، مبلمان شهری و … دست یابد که به نوعی با طراحی مطلوب از خسارات ناشی از عمل وندال ها که هزینه های زیادی را به جامعه شهری تحمیل می کنند، جلوگیری کند. (فاطمی، ۱۳۸۷، ص۵)

به طور خلاصه می توان گفت علل رفتار وندالیستی عبارت است از: ۱- تجارب نخستین دوران کودکی، طلاق و جدایی والدین، عدم تعادل در سیستم پاداش و تنبیه، تنبیه بدنی توسط والدین و داشتن والدین مجرم و بی بند و بار ۲- عوامل ژنتیکی و وراثتی- بهره هوشی پایین: عقب افتادگی ذهنی، عارضه جسمی و نقص عضو، داشتن شخصیت اضطرابی، ابتلا به بیماری روانی و ابتلا به اختلال شخصیتی ۳- شخصیت مجرمانه: پرخاشگری، برونگرایی، داشتن شخصیت واکنشی، داشتن شخصیت ضد اجتماعی و انتقام جو، ۴- وضعیت اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی: سن(جوان)، جنسیت (مرد)، مهارت (غیرماهر)، وضعیت تأهل (مجرد)، درآمد اقتصادی (پایین) و طبقه و پایگاه اجتماعی ۵- وضعیت فعلی در زندگی: سکونت در مناطق فقیرنشین و نامناسب شهر، داشتن رفیقان بزهکار و منحرف، علاقمند بودن به باشگاه ورزشی خاص، خصوصاً هواخواه فوتبال بودن، اجاره نشینی و داشتن خانه ای کوچک و حقیر ۶- بحران ها و وقایع زندگی: درگیری با سایر اعضای خانواده: درگیری و نزاع با همکلاسی ها در دوران تحصیل، تنبیه بدنی توسط والدین و اولیاء مدرسه، مشکلات تحصیلی و عملکرد ضعیف و داشتن دوستانی که به واسطه ارتکاب جرم دستگیر شده اند. ۷- شرایط و وضعیت مکانی و موضوعات مورد تخریب: وقوع موضوع مورد تخریب در خیابانی خلوت، حضور نداشتن نیروهای پلیس (ناظر بیرونی) در مکان های وقوع جرم، تأسیسات عمومی که در مکان های پر ازدحام قرار گرفته اند، کارکرد نامناسب وسایل (مانند تلفن های همگانی) و همسانی لوازم و اشیاء و اماکن تخریب شده با پیشینه های ذهنی قبلی از آن وسایل ۸- جریانات شناخت، ادراکی و انگیزشی: احتمال کم برای دستگیر شدن (فضای امن برای متخلفین)، داشتن توجیه شخصی برای اعمال خرابکارانه، بی تناسبی مجازات ها با اعمال مجرمانه و تصور مجازات پایین توسط افراد، احساس ناکامی، احساس اجحاف، احساس درماندگی و احساس خشم. (ترکاشوند، ۱۳۸۸، ص۲۰)

۱- وندالیسم را می توان مانند هر مسأله اجتماعی دیگر نمودی از ناهماهنگی، نابسامانی، کارکرد غلط برخی نهادهای ذیربط در جامعه دانست. لذا به منظور کاهش اثرات زیان بار می بایست نگاهی عمیق و آسیب شناسانه به ساختارهایی که این پدیده در آنها رخ می دهد، افکند. ۲- در نظر گرفتن استحکام و شکل فیزیکی مناسب (به لحاظ عدم امکان تخریب وسایل، امکانات و اماکن عمومی، (در این رابطه به پژوهش ها و آزمایش های آلن وگرین برگرد ۱۳۸۷) در رتردام می توان اشاره نمود، یعنی استفاده از مواد و مصالحی که کمتر مورد نظر این گونه افراد (وندال ها) است. ۳- آموزش و تبلیغ: توجه به امر آموزش و تبلیغ، پیرامون موضوع وندالیسم از جمله راه حل دیگر می باشد که جهت حل این مسأله اجتماعی در برخی کشورها مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال کشور ژاپن برای رشد ورزش فوتبال در آن کشور تهیه برنامه کارتونی تحت عنوان فوتبالیست ها
را در دستور کار خود قرار داده و این موضوع را از طریق نمایش مورد پسند کودکان در آنها نهادینه کرد. در این رابطه نیز می توان فیلم های کارتونی با مضامین خرابکاری و نهی آن تهیه و برای کودکان پخش کرد. ۴- مطلوب ساختن شرایط محیط زیست و زیباسازی، وندال ها را از دست زدن به خرابکاری منصرف می کند و می تواند به عنوان راه حلی مناسب برای مقابله با وندالیسم بکار آید. ۵- ایجاد زمینه هایی برای مشارکت مردم، در حل مشکل وندالیسم، قطعاً تأثیرگذار خواهد بود. به عنوان مثال در سوئد، دانش آموزان مدارس را طی برنامه ای به نظافت وسایل و اماکن عمومی دعوت کردند و برای این خدمت به آنها دستمزد نیز داده شده، در انجام این فعالیت ها رسانه های گروهی نیز مشارکت های فعالی را از خود نشان داده اند. ۶- نظارت اجتماعی (کنترل های اجتماعی رسمی و غیررسمی) از جمله راه حل های دیگر مقابله با وندالیسم در برخی کشورها، استفاده از نیروی نظارت اجتماعی (کنترل های اجتماعی رسمی مانند ابزارهای قانونی و پلیس و کنترل های غیررسمی مانند ابزارهای اخلاقی، ارزشی و فرهنگی) (ترکاشوند، ۱۳۸۸، ص۲۰) علاوه بر پیشنهادهای فوق جهت کاهش میزان تخریب اموال عمومی به موارد زیر نیز میتوان اشاره نمود: افزایش اعتقادات اسلامی و تقویت بنیه مذهبی جهت تقویت روحیه مبارزه با اسراف، فرهنگ مصرف و تخریب، افزایش میزان مشارکت افراد در تصمیمگیریها (شوراهای محلی، انجمنهای مردمی، نخبگان و ..) همچنین تاثیر تحصیلات برای این سهم میتوان راه حل مفیدی باشد. زیباسازی و برقراری ارتباط دو خصیصه عمده بشر میباشد که توجه بیشتر به آن میتواند در کاهش رفتارهای خرابکارانه موثر باشد و برخلاف تصور همگان که فشار و تنبیه را مهمترین و گاه تنها راه چاره برای مبارزه با رفتارهای ضداجتماعی میدانند. (ژانورن، ۱۳۶۷) تشویق به برقراری ارتباط، تقویت انگیزه تاکید بر نکات هرچند کمرنگ در وجود جوانان بهترین راهکار میباشد. (سهامی، ۱۳۷۹، ص۱۲۱)

 

برخورد شفاف و اطلاعرسانی سالم راهاندازی مکانهای تفریحی، ورزشی و هنری جهت سرگرم کردن و پرکردن اوقات فراغت جوانان در نتیجه تضعیف تمایل به تخریب اموال عمومی، آموزش حفاظت از اموال عمومی از طریق رسانههای گروهی. برگزاری سخنرانیها و همایشها جهت بالابردن اطلاعات افراد خصوصاً جوانان از میزان تخریب اموال عمومی و ارائه راهکارهایی جهت مبارزه با آن. نصب تابلوهای تبلیغاتی و پوسترهای فراوان در محل عبور و مرور افراد جهت بالابردن آگاهیهای افراد از نتایج تخریب، پیشگیری و راههای تعمیر و آبادانی. (ترکاشوند، ۱۳۸۸، ص۲۰)

در پایان به منظور فراهم شدن زمینهای مناسب جهت رفاه و آسایش شهروندان در بستری آرام و عاری از خشونت و رفتارهای وندالیستیک، راهکارها و پیشنهادهایی در دو بخش کوتاه مدت و بلند مدت طراحی شده که در نمودار (۱-۵) خلاصه شدهاست.

نمودار ۵-۱- راهکارهایی جهت رفاه و آسایش شهروندان در برابر رفتار وندالها


پس یک مدیریت شهری فرهنگی میتواند با تهیه زیرساختهای فرهنگی و تبلیغات آرام و منطقی، موجی نوین در کالبد شهر ایجاد کند و فرهنگ شهرنشینی را در اقشار جامعه به نحو مطلوب توسعه دهد. این کار در درازمدت چنان نتایج ثمربخشی خواهد داشت که بسیاری از معضلات شهری را خواهدپوشاند.(فاطمی، ۱۳۸۷، ص۵)

خلاصه و جمعبندی

امروزه همه از شهرنشینی و مثابه پدیدهای ناخوشایند یاد میکنند. اما تحلیل دقیق از ویژگیها و ساختار زندگی شهری روشن میسازد که شهرنشینی به خودی خود ناخوشایند و نامطلوب نیست. آنچه بسیاری از شهرهای امروز را ناخوشایند کردهاست، عدم توجه ماهیت شهر و شهرنشینی است.(تیبالدز، ۱۳۸۳، ص۳)

محیط شهری، فضای زندگی روزمره شهروندان است که هر روز به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه در طول راه، ادراک میشود. محیط شهری باید توانایی پذیرش افراد و تامین خدمات رفاهی به کلیه اقشار جامعه را دارا باشد. در غیر اینصورت میتوان گفت محیط نامناسب بوده و میبایست نسبت به مناسبسازی آن اقدام کرد. از طریق مناسبسازی محیط شهری، کلیه افراد جامعه امکان دسترسی به محیط و عناصر شهری و فعالیت در عرصههای مختلف زندگی را که حق طبیعی و لازمه حیات انسان است، خواهند داشت. (افصح حسینی، ۱۳۸۵، ص۱)

از طرف دیگر شهر انعکاس کالبدی عوامل اقتصادی و اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و مذهبی میباشد. شهر پدیدهای است که در مکان و فضا در طی زمان رشد و نمون میکند و متناسب با روح و شرایط زمان و تغییر نیازها خود را وفق میدهد. گاهی نیازهای به وجود آمده باعث تغییر در بافت شهری شده و این زمانی اتفاق میافتد که شرایط محیط شهری برای عدهای خوشایند و راضی کننده و برای عدهای دیگر ناخوشایند و غیرقابل تحمل باشد. (موریس، ۱۹۸۶، صص۱۰-۹)

با وجود همه این تعاریف هیچ وقت شاهد شهری آراسته و مدرن نبودیم. در شهرهای معاصر فضاهای عمومی شهری به مثابه یکی از اجزای اساسی کالبدی شهر، دارای مفهوم عمومی و اجتماعی بوده و از اهمیت زیادی برخوردار است. با این حال در شهرهای جدید و معاصر ما، فضاهای عمومی شهری دستخوش بیهویتی، نابسامانی فضایی- کالبدی و طراحی نامناسب هستند. در حال حاضر مطالعه و تجزیه و تحلیل فضاهای عمومی شهری و اجزای آن، با مشکلات عدیده از حیث منطق، مفهوم، فرهنگ و ابعاد اجتماعی آن روبروست. شهر در وهله اول یک فضای اجتماعی به نظر میرسد به نحوی که سرزمینها و مناطق آن کاملاً ساخته شده و توسط انسانها، جهت زندگی و ادامه فعالیتهای روزمره اشغال شدهاست، بنابراین جداسازی تصنعی مناطق شهری از عناصر و موضوعاتی چون جمعیت، اقتصاد، جامعهشناسی و فرهنگ امری مقبول نخواهدبود. در مجموع شهر یک ترکیب غیرقابل تجزیه از این عناصر در جهات گوناگون و ترکیبی از رفتارها و تظاهرات فردی و جمعی است. (بورژل، ۱۳۷۷، ص۱۰۹)از چند دهه پیش تاکنون آگاهیهای تازهای درباره شهرها پدید آمدهاست و بار دیگر مکانهای عمومی به عنوان فضایی برای زندگی، نه فقط محلی برای عبور و مرور مطرح گردید. اهمیت طراحی مناسب عناصر شهری از جمله مبلمان، امری است که دوباره کشف شدهاست. در زندگی شهری امروز به ندرت میتوان کسی را یافت که به طریقی با مبلمان شهری سروکار نداشتهباشد. مبلمان شهری بخش زیادی از فعالیتهای شهر را سامان میدهد و باعث بالارفتن کیفیت استفاده شهروندان از خیابانها، میدانها، پارک و عرصههای دیگر شهری میشود. عمدهترین ویژگی مبلمان شهری کاربرد عام آن است. این گروه از محصولات بیش از هرچیز دیگر با توده مردم ارتباط مستقیم دارد و بدین لحاظ موضوع طراحی و برنامهریزی آنها به مطالعات عمیق و دقیق نیاز دارد.

با وجود این موضوع، کمتر شاهد طراحی و برنامهریزی کارآمد مبلمان شهری در شهرهای کشور هستیم. متخصصان و برنامهریزان کمتر میتوانند محیطی منسجم به وجود آورندف زیرا به نیازهای واقعی، نیروها، خواستهها و مشکلات مردمی که با محیط سرو کار دارند، به خوبی آگاه نیستند و به جای این که محیط را یکدستتر کنند آن را آشفتهتر میسازند. در نهایت باید گفت که برنامهریز موفق کسی است که جامعه از طریق وی احتیاجات اجتماعی و فرهنگی خود را (هرچند نه طور کامل)، به شکل فیزیکی بدل نماید.

در شهرهای امروزی فضاها از جهت ساخت فیزیکی، هماهنگی، زمان توسعه، وضع جغرافیایی، چشمانداز محیطی، رفتارهای اجتماعی افراد و … با یکدیگر متفاوت میباشند، بنابراین تجهیز آن به اجزای مختلف از جمله مبلمان نیز تمهیدات متفاوتی را میطلبد.(شکوئی، ۱۳۶۹، ص۴۵)

در این نوشتار سعی شد با توضیح و به تصویرکشیدن ساختار مبلمان شهری کشور ایران به عنوان کشور در حال توسعه با کشورهای پیشرفته جهان مشاهده میشود که تفاوت فاحشی بین این دو مکان وجود دارد، ولی با یک نگاه عمیق در مییابیم که جبران این تفاوت فاحش چندان نیز سخت نبوده و به راحتی میتوان با کمی تامل و برنامهریزی و وضع مناسب قوانین ساخت و ساز برای معلولین جامعه و رعایت و اجرایی نمودن این اصول معضلات مبلمان شهری جامعه را رفع نمود. (صفری و همکاران، ۱۳۸۵، ص۹)

متاسفانه مبلمان شهرها در ایران در طراحی خود چه در قدیم که اطلاعات و آگاهی نسبت به حقوق معلولین کمتر بوده و چه در بخشهایی که به تازگی ساخته شدهاند، دچار مشکلات عدیدهای میباشند. معلولیت با وجود محدودیتی که برای فرد ایجاد میکند به خودی خود مشکلآفرین است، حال دستگاههای متولی مناسبسازی محیط شهری با سهلانگاری در برنامهریزی و عدم شناخت نیازهای معلولین و با قانونگذاری صرف بدون اجرای مصوبات یا درگیرکردن مسائل مناسبسازی مبلمان شهری در هزارتوی بوروکراسی اداری و مقصر دانستن یکدیگر در عدم انجام و اجرای مصوبات، عرصه را برای معلولین تنگتر کرده و این افراد باید علاوه بر رنج محدودیت خود، رنج روحی را نیز به دلیل عدم تناسب بودن محیط و فضای شهری برای فعالیت و برآوردهکردن نیازهای به حق روزمره خود بر دوش کشند. در کمال ناباروری سازمانهای قانونگذاری که مصوبات را برای دیگر ارگانها در مورد دسترسی بدون مانع شهری برای مردم تصویب میکنند، ساختمانهایشان به هیچ عنوان مناسب رفت و آمد افراد با محدودیتهای حرکتی، روشندلان و ناشنوایان نمیباشند که خود جای بسی بحث دارد.

کمبودها، نواقص و موانع معماری موجود در محیط زیست و اجتماع، محدودیتهای بیشتری را در اجرای امور زندگی فردی و اجتماعی این قشر از جامعه ایجاد مینماید. تنها راه حل موجود برای تسهیل زندگی این افراد و بازگردانیدن آنان به عرصه فعالیت به عنوان نیروی انسانی مفید در کشور رفع موانع شهری از پیش روی آنان میباشد. (صفری و همکاران، ۱۳۸۵، ص۲)

گسترش شهرنشینی و مسائل و مشکلات خاص زندگی شهری بیش از پیش ضرورت توجه همهجانبه به راهبردهای سودمند مدیریتی برای بهینهسازی زندگی ساکنان شهرها را روشن ساختهاست. در میان موضوعهایی مانند محیط زیست، حمل و نقل، ایمنی و برنامهریزی شهری، یک عامل بسیار مهم و کلیدی که تاثیر فزاینده و تعیینکنندهای بر دیگر عوامل سازنده زندگی شهری دارد، مدیریت شهری است. (تکنم، ۱۳۸۴،ص۲)به طور کلی با به کارگیری اصول صحیح مدیریت شامل: برنامهریزی، سازماندهی، تامین منابع و نیروی انسانی، رهبری و کنترل (رضائیان، ۱۳۷۹، ص۴۵) میتوان بسیاری از عوامل زائد را در روند تهیه و اجرای طرحهای توسعه شهری و پروژههای عمرانی از بین برد و متعاقب آن کاهش هزینهها و بازدهی را به ارمغان آورد.

متاسفانه حدیث معماری امروز ایران، حدیث کمرنگی از ارزشها و مفاهیم فرهنگی و تمدنساز، چه در عرصه معماری و چه در عرصه شهرسازی و تجهیزات شهری میباشد. در صورتی که اگر به گذشته بنگریم میبینیم که فضاهای شهری نقش بسیار مهمی در زندگی فردی و اجتماعی و شهری مردم داشتند. طراحان گذشته نیز در طراحی این فضاها نهایت دقت و توجه به ارزشها، اصول و مفاهیم معماری و شهرسازی ایران را حتی در جزئیترین مسائل فراموش نکردهاند و همین امر و مناسببودن این فضاهای شهری و مبلمان و تجهیزات و تناسبات و انطباق این فضاها با بطن فعالیتهای شهری باعث شده که بسیاری از فعالیتهای گروهی و اجتماعی مردم در کالبد آنها جریان یابد و این امر باعث پیوستگی بیش از پیش ساکنان محلهها و بافتهای شهری در گذشته میشد. (کرمی و شریعتی، ۱۳۸۵، ص۱)

در این میان کشور ایران نه تنها از این قضیه مستثنی نمیباشد بلکه به دلیل داشتن قدمت تاریخی و تعداد زیاد گردشگر داخلی و خارجی، این موضوع از اهمیت بیشتری برخوردار است. بنابراین، به منظور تامین آسایش جسمی و روحی شهروندان و گردشگران، لحاظ شرایط اجتماعی- فرهنگی جامعه، بهبو کیفیت فضاهای شهری، ایجاد مناظر زیبای بصری در سطح شهر و …، پژوهش در این زمینه با استفاده از نرمافزارهای مرتبط، مطالعات میدانی و نظرخواهی عمومی، بسیار ضروری خواهدبود. پس از بررسیهای علمی، برداشتها و مطالعات و ارزیابی مبلمان شهری در شهرهای کشورمان زمینههای مورد مطالعه، نقاط ضعف و کاستیهای فراوان در زمینه برنامهریزی این عناصر به شرح زیر مشاهده میگردد:

۱-عدم رعایت فاصله مناسب بین انواع مبلمان ۲- عدم وجود بعضی از انواع مبلمان در نقاط خاص ۳- رهاکردن انواع مبلمان در فضا بدون جانمایی ۴- عدم رعایت راحتی و آسایش کاربران در توزیع و مکانیابی این عناصر ۵- عدم لحاظ شرایط اقلیمی ۶- آشفتگی محیطی و … از مهمترین مشکلاتی است که مبلمان شهری کشور ما با آن روبروست.

پیشنهادها و راهکارهای اجرایی

با توجه به مطالعات و مطالب ذکر شده، به راحتی میتوان دریافت که مبلمان شهری در ایران، از بسیاری لحاظ مانند: مکانیابی، پراکنش فضایی، رعایت عوامل زیباشناختی، مسایل فرهنگی- اجتماعی، چالشهای مدیریتی و … با مشکلات و معضلات عدیدهای روبروست. دادهها نشان میدهد که کشور ایران با مبلمان شهری اصولی و پیشرفته آشنا نیست. شاید نظام اجرای مبلمان شهری در شهر گنجانده نشدهباشد ولی آن هماهنگی، تطابق و آسایش و آرامش شهروندان در بررسیهای اولیه در نظر گرفته نشدهاست.

مهمترین مساله این است که هنوز یک ارگان مخصوص به این مقوله در شهرهای ما وجود ندارد و همین بیبرنامگی باعث تداخل و مشکلات شدهاست. شاید بیشتر مسائل زیر نظر شهرداری باشد ولی در خود شهرداری جایی اختصاص به مبلمان شهری و سازماندهی ندادهاند. همانطور که به حمل و نقل، فضای سبز عنوان دادهاند، باید یک تیم متخصص و برنامهریزی شهری طراحی به امر اختصاص بدهند. با توجه به مسائل مطرح شده یکسری دیگر از ارگان مبلمان شهری وجود دارد که به چشم نمیآیند ولی اگر رکنها رعایت شود بسیاری از این مشکلات کاسته میشود؛ یکی از معایب این پیادهروها رعایت نشدن پارامترهایی که باید برای قرینه بودن دو طرف خیابان در نظر گرفته باشد وجود ندارد.

بنابراین با توجه به اهمیت مباحث که در طول این کتاب عنوان شدهاست، به ارایه پیشنهادها و راه حلهای اجرایی جهت بهینهسازی وضع موجود، افزایش کیفیت محیطی، بصری و بازده عملکردی این عناصر میپردازیم:

۱- مبلمان شهری باید زیبایی بصری محیط را به دنبال داشتهباشد.

۲-خدمات شهری و عناصر آن باید دارای چیدمانی باشد که علاوه بر کاربری و خدماترسانی مناسب، آرامش روحی و روانی ساکنین را نیز فراهم کند.

۳- مبلمان شهری باید به گونهای طراحی شود که امکان استفاده برای همه اقشار جامعه اعم از: زن- مرد- پیر- جوان- معلول و جانبار … فراهم آورد.

۴- برای داشتن مبلمان و خدمات شهری خوب میتوان با سلیقه و طراحی صحیح، هنرمندانه از امکانات محلی و مصالح بومی بهره لازم را برد.

۵- در طراحی مبلمان شهری، باید به نکات ظریف هنری از جمله جنس مصالح، رنگها و مسائل اقلیمی توجه ویژه داشته بهره لازم را برد. (زندیه و زندیه، ۱۳۸۵، ص۱۳)

۶- رعایت فواصل مناسب در استقرار انواع مبلمان با توجه به شرایط محیط و میزان استفاده کاربران

۷- پرهیز از تراکم زیاد یا کم در جانمایی انواع مبلمان

۸- استقرار انواع مختف مبلمان با توجه به نوع کاربری محیط

۹- مکانیابی انواع مبلمان در نقاط با دسترسی آسان

۱۰- مطالعه در زمینهی مشکلات مدیریتی و آمارگیری دقیق از میزان وندالیسم در انواع مبلمان در سطح محدوده (و سایر مناطق). چگونگی مبارزه با وندالیسم و نحوه کاهش آن

۱۱- بکارگیری و جذب نیروهای کارآمد و خلاق در امور شهری و زیبایی شهر و نهایتاً آشنایی مدیران شهری با مقوله مبلمان و شهر زیباداشتن از طریق رسانههای جمعی و گروهی

۱۲- هر اثاثه به کار گرفته شده در شهر میبایست در رابطه با دیگر اثاثه اطرافش باشد و هیچکدام از این اثاثه نمیبایست مانع انجام وظیفه دیگری شود.

۱۳- مجموعه اثاثه موجود در پارک میبایست رابطه استاتیکی مناسبی با یکدیگر از نظر فرم، رنگ، رویه و جنس داشتهباشند و هماهنگی لازم را از این نظر داشته باشند تا به پارک جذابیتی داده شود.

۱۴- نزدیک بودن چراغ به سطل زباله و نیمکت و دیگر اثاثه پارک از شدت وندالیسم آنها در شب میکاهد.

۱۵- وجود چراغ در نزدیکی اثاثه پارک استفاده از آنها را در شب بیشتر میکند.

۱۶- بهترین طریقه نصب اثاثه بر روی سنگفرش به وسیله پیچ و مهره میباشد.

۱۷- جهت جلوگیری از شلوغی منظر و صرفهجویی در مواد میتوان به گونهای اثاثه پارک را با یکدیگر ادغام نمود تا از تعداد پایهها و ایجاد حجم اضافه در پارک کاسته شود.

۱۸- در نزدیکی آبخوریها بهتر است سطل زباله نصب شود.

۱۹- محل قرارگیری نیمکتها میبایست از آبخوری فاصله داشته باشد.

۲۰- فاصله سطلهای زباله میبایست از نیمکت زیاد و یا خیلی کم باشد.

نمودار ۵-۲-ساختار کلی مطالعه فصل

 

 



موضوعات :
معماری

دیدگاه ها


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *