گزارش خرابی لینک
اطلاعات را وارد کنید .
گزارش انتشار نسخه جدید
اطلاعات را وارد کنید .
no-img

سفارش تایپ ،ترجمه، مقاله، تحقیق ، پایان نامه
adsads

ادامه مطلب

زرن فام
اسفند 12, 1393
760 بازدید
گزارش نسخه جدید

زرن فام


هنر کاشی زرین فام دست پرورده هنرمندان صنعت کار ایرانی است که مایه مباهات و فخر این سرزمین است که اگر با ارائه اطلاعات و رموز کاربه نسل های بعدی منتقل شود از فراموشی و زوال در امان می ماند.
لعاب زرین فام که ابوالقاسم فردوسی آن را دو آتشه می خواند، رایج ترین و معروف ترین تکنیک در تزئینات کاشی بود. این تکنیک ابتدا در قرن دوم هجری در مصر برای تزیین شیشه مورد استفاده قرار می گرفت. مراحل کار به این شرح بوده که پس از به کار گیری لعاب سفید بر روی بدنه کاشی و پخت آن، کاشی با رنگدانه های حاوی مس و نقره رنگ آمیزی شده و مجددا در کوره حرارت می دیده و در نهایت به صورت شیء لعابی درخشان و فلزگونه ای در می آمده است. با توجه به مطالعات پیکره شناسی که بر روی نخستین کاشی های معروف به زرین فام انجام گرفته و نیز از آنجایی که در این نوع ازکاشی ها بیشتر طرح های پیکره ای استفاده  می شده تا الگوهای گیاهی، می توان گفت این نوع از کاشیها به ساختمان های غیرمذهبی تعلق داشته اند.

احیای کاشی در دوره ایلخانی

ویرانی حاصل از تهاجم اقوام مغول در اواسط قرن هفتم هجری، تنها مدت کوتاهی بر روند تولید کاشی تأثیر گذاشت و در واقع هیچ نوع کاشی از حدود سال های ۶۴۲-۶۵۴  ه.ق بر جای نمانده است. پس از این سال ها، حکام ایلخانی اقدام به ایجاد بناهای یادبود کرده و به مرمت نمونه های پیشین پرداختند. نتیجه چنین اقداماتی، احیای صنعت کاشی سازی بود. در این دوران، تکنیک مینایی از بین رفت و گونه دیگری از تزئین سفال که بعدها عنوان لاجوردینه را به خود گرفت، جانشین آن شد. در این تکنیک، قطعات قالب ریزی شده با رنگهای سفید، لاجوردی و در موارد نادری فیروزه ای، لعاب داده می شدند و پس از اضافه شدن رنگهای قرمز، سیاه یا قهوه ای بر روی لعاب، برای بار دوم در کوره قرار داده می شدند. در اوایل دوره ایلخانی، تکنیک زرین فام بر روی لعاب بدون هیچ رنگ افزوده ای به کار برده می شد، اما در ربع پایانی قرن هفتم، رنگهای لاجوردی و فیروزه ای به میزان اندکی مورد استفاده قرار گرفتند.

با توجه به مطالعات پیکره شناسی که بر روی نخستین کاشی های معروف به زرین فام انجام گرفته و نیز از آنجایی که در این نوع ازکاشی ها بیشتر طرح های پیکره ای استفاده  می شده تا الگوهای گیاهی، می توان گفت این نوع از کاشیها به ساختمان های غیرمذهبی تعلق داشته اند.

با نزدیک شدن به قرن هشتم هجری، آبی لاجوردی از رواج و محبوبیت بیشتری برخوردار شد و سرانجام تکنیک نقاشی زیر لعاب با استفاده از رنگهای آبی لاجوردی و اندک مایه ای از رنگهای قرمز و سیاه، جایگزین نقاشی زرین فام شد که کاشیهای تولید شده با چنین تکنیکی معمولا با نام کاشیهای سلطان آباد شناخته می شوند. این تکنیک تا اواسط قرن هشتم مورد استفاده قرار می گرفت و پس از آن منسوخ شد.

استفاده از نانوتکنولوژی در کاشی زرین فام!

در جریان مطالعات آزمایشگاهی گسترده‌ای که توسط تیمی از پژوهشگران سازمان انرژی اتمی کشور و پژوهشگران ایتالیایی روی نمونه‌هایی از کاشی‌های زرین‌فام ایرانی صورت گرفت، این محققان موفق به کشف کاربرد تکنولوژی نانو در ترکیبات موجود در لعاب تزئینی این کاشی‌ها شدند.

مهندس پروین اولیایی، عضو هیات علمی سازمان انرژی اتمی و از اعضای هیات پژوهشی فعال در این تیم تحقیقاتی گفته است: در جریان شرکت در یک کارگاه علمی- بین‌المللی که در دانشگاه پروژ‌ای ایتالیا برگزار شد، متوجه علاقه محققان و محافل علمی جهان به این کاشی و شناخت ترکیبات موجود در لعاب آن شدیم.

از این رو پس از بازگشت به کشور، این موضوع به طور مستقل توسط یک تیم چهار نفره در سازمان انرژی اتمی ایران مورد مطالعه و بررسی‌های آزمایشگاهی قرار گرفت. وی درباره آزمایش‌های انجام شده روی لعاب این کاشی‌ها گفت: «با دستیابی به تکه‌هایی از این کاشی، نمونه‌هایی از آن در آزمایشگاه واندوگرافت با روش Pixe مورد آنالیز عنصری قرار گرفت.» در روش Pixe نمونه‌هایی ازکاشی در معرض تشعشات پروتون قرار گرفته و از طریق تابش پروتون‌هایی با انرژی ۲ مگا الکترون، آنالیز عنصری انجام و عناصر تشکیل دهنده این لعاب‌ها، مشخص می‌شود. اولیایی در ادامه به همکاری پژوهشگران ایتالیایی در این برنامه تحقیقاتی اشاره کرد و افزود: «با توجه به عدم دسترسی به دستگاه سیتکروترون (دستگاه‌های شتاب دهنده ذرات اتم) در ایران، نمونه‌های مورد بررسی به دانشگاه پروژای ایتالیا ارسال شد و در حضور محققان ایرانی، با روش طیف‌نگاری EXASS مورد آزمایشات دقیق قرار گرفت.»

به گفته اولیایی طبق آزمایش‌های انجام شده توسط پژوهشگران ایتالیایی، علاوه بر تایید نتایج به دست آمده توسط محققان ایرانی، اثبات شد که تلائلو طلایی در کاشی‌های زرین‌فام، به دلیل استفاده از نانو ذرات نقره و تلائلو سرخ، مربوط به نانو ذرات مس در لعاب کاشی است، که در نهایت سبب پیدایش اثرات کروماتیکی مختلف در این سفال‌ها شده است.

ویرانی حاصل از تهاجم اقوام مغول در اواسط قرن هفتم هجری، تنها مدت کوتاهی بر روند تولید کاشی تأثیر گذاشت و در واقع هیچ نوع کاشی از حدود سال های ۶۴۲-۶۵۴  ه.ق بر جای نمانده است.

وی یادآور شد که هنوز به درستی روشن نیست که ایرانیان چگونه این تکنیک را اجرا می‌کرده‌اند اما کشف خواص برخی مواد در مقیاس نانومتری و استفاده هوشیارانه از آن در تزئینات کاشی قطعی و کاملا بدیهی است. نانوتکنولوژی، علم مطالعه ذرات در مقیاس اتمی، برای کنترل آنهاست. این تکنولوژی با استفاده از خواصی که در این سطح از مواد ظاهر می‌شود، در پی کسب توانمندی بیشتر در تولید مواد، ابزارها و سیستم‌های جدید است. واژه‌ نانو Nano، کلمه‌ای یونانی به معنی کوچک است و برای تعیین مقدار یک میلیاردیم یا ۹-۱۰ یک کمیت استفاده می‌شود و چون یک اتم تقریبا ۱۰ نانومتر است، این اصطلاح برای مطالعه عمومی روی ذرات اتمی به کار برده می شود

راز ساخت کاشی زرین فام توسط کارشناسان ایرانی پس از ۷۰۰ سال گشوده شد

پژوهشگران و کارشناسان ایرانی فعال در کارگاه مرمت و ساخت کاشی در گنبد سلطانیه، پس از گذشت ۷۰۰ سال موفق به ساخت و تولید اولین کاشی زرین فام، مشهورترین کاشی ایران در جهان شدند.

 

در راستای تلاش های مستمر پژوهشی، کارشناسان مرمت در کارگاه های ساخت کاشی در گنبد سلطانیه به تکنیک و روش کار هنرمندان عصر سلجوقی و ایلخانی در ساخت این کاشی دست یافتند.
این در حالی است که به طور همزمان مراکز پژوهشی دیگری نیز در داخل کشور و همچنین پژوهشگران در کشورهای فرانسه، آلمان و ژاپن در تلاش برای دستیابی به تکنیک های ناشناخته در ساخت این نوع کاشی بوده اند.
«محمدرضا قربان زاده» سرپرست اجرایی پروژه پژوهشی گنبد سلطانیه با اعلام این مطلب گفت: «با توجه به اهمیت هنری و تکنیکی ساخت این نوع کاشی، روز دوشنبه هفته جاری به مناسبت هفته پژوهش، اولین نمونه ساخته شده از این نوع کاشی در کنار یکی از کاشی ها متعلق به دوره ایلخانی که در گنبد سلطانیه به دست آمده، به نمایش گذاشته می شود.»
سرپرست اجرایی پروژه پژوهشی گنبد سلطانیه افزود: «این نوع کاشی، کاشی منحصر به فرد، ایرانی است که تکنیک ساخت آن حتی با گذشت سال ها مکتوم مانده بود که به دلیل زیبایی و ارزش های هنری منحصر به فرد جهانی آن، کشف این تکنیک های ویژه تا مدت ها موضوع پژوهش و مطالعات آزمایشگاهی بسیاری از محققان داخلی و خارجی بوده است.»
قربان زاده تاکید کرد: «ساخت این نوع کاشی ها در کارگاه های گنبد سلطانیه جنبه پژوهشی داشته است.»
به گفته وی تلاش های صورت گرفته تاکنون نتایج موفقیت آمیزی داشته اما نیل به وضعیت مطلوب مستلزم پژوهش ها و توسعه فعالیت ها، کارگاه ها و امکانات موجود است.
«ساعد کاشانی» سرپرست بخش مرمت و کارگاه های ساخت کاشی در گنبد سلطانیه نیز که شخصا در این پژوهش ها فعالیت دارد، گفت: «مرحله پژوهشی و مطالعاتی این طرح از ۵ سال پیش آغاز شده است اما فعالیت های عملی در این زمینه از سال ۱۳۸۲ آغاز شد که خوشبختانه امروز موفق به کشف تکنیک و منطق ویژه هنرمندان و صنعتگران دوره ایلخانی در ساخت این نوع کاشی شدیم.»
وی خاطرنشان کرد: «اگر چه اساس و بنیان ساخت این نوع کاشی در بین النهرین بوده اما هنرمندان ایرانی این هنر را در عصر سلجوقی در ایران پی گذاشتند و در عصر ایلخانی، به ویژه در شهرهای کاشان، ساوه و جریان به اوج خود رساندند.»

به گفته کاشانی،‌ مهمترین گام بعدی در تکمیل این پروژه، استفاده از روش ها و امکانات علمی روز در تولید بهتر و
متکامل تر این نوع کاشی و تعریف منطق ساخت آن به زبان امروزی است.
نمونه هایی از کاشی زرین فام در بخش تربت خانه که از جمله بخش های معماری موجود در گنبد سلطانیه زنجان است، به تعداد فراوان وجود دارد که در زمان ساخت این بنا به سفارش کارگزاران ساخت بنا در سلطانیه و در کارگاه های ساخت کاشی در کاشان ساخته می شد.
«ابوالقاسم عبدالله کاشانی» منشی دربار سلطان محمد خدابنده خود، از جمله آخرین بازماندگان و نوادگان،‌ خاندان مشهور ابوطاهر کاشانی بود که در ساخت کاشی زرین فام و رشد و تکامل آن مهارت و شهرتی منحصر به فرد داشته اند.
نمونه های دیگری از قدیمی ترین کاشی های زرین فام در محراب مسجد میدان در کاشان موجود بوده که هم اکنون در موزه برلین آلمان نگاهداری می شود. این نوع کاشی، به کاشی قاقاز مغازه ای یا رنگین کمانی نیز معروف است و وجه تسمیه آن شباهت رنگ این نوع کاشی به طیف رنگی موجود در رنگین کمان است.

مشهورترین کاشی ایران در جهان

 

 

کاشی زرین فام از جمله هنرهای سنتی ایرانی است که به دلیل زیبایی و تکنیک خاص آن همواره مورد توجه محققین بوده است. در این نوشتار با این هنر بیشتر آشنا خواهید شد و از آخرین اخبار پیرامون کشف راز ساخت آن مطلع می شوید.
حضور آثار هنری با ارزش در یک دوره به رغم بحران‌های‌ صوری عمیق،اثبات پویندگی زندگی فرهنگی است،چنان‌که‌ بحران در هزار بحران در جهان باورها و چگونگی زیست هنرمند و جامعه او خبر می‌دهد.از انواع کاشی‌های تزیینی در بناهای بعد از اسلام، کاشی‌های طلایی یا زرین‌فام را می‌توان نام برد که در اندازه‌هایی متفاوت و به شکل‌های ستاره‌ی هشت پر، شش‌پر، صلیبی،چهارگوشه و هشت‌ضلعی  و گاه به شکل دایره یا اشکالی‌ غیر هندسی در کنار کاشی‌های کتیبه‌ای به کار می‌رفته است.از آثار به دست آمده چنین برمی‌آید که کاشی‌هایی با چنین کیفیت‌ قبل از قرن ۱۲ م.ساخته نشده و نمونه‌های قبلی به صورت‌ فاحشی که با کاشی‌های کارگاه کاشان-که شاخص عالی‌ترین و فراوان‌ترین نمونه‌هاست-چه در کیفیت ساخت و چه در مهارت‌ نقاشی روی کاشی متفاوتند.کاشی‌های ستاره‌ای و صلیبی‌شکل‌ متناوبا همراه یکدیگر به صورت جلادار یا لعاب تک‌رنگ‌(لاجوردین)،در تزیین صفحات ازاره یا باری پوشاندن سطح‌ مقابر و یا سطح دیواره‌های داخلی به کار گرفته می‌شده است.شکل غالب آنها به صورت«ستاره هشت پر»است.اما نمونه‌هایی نادر نیز به صورت ستاره‌های شش‌پر،شش‌ضلعی و هشت‌ضلعی،یافت شده‌اند.
علی‌رغم حملات سیل‌آسای مغول و ویرانگری و دگرگونی‌های عظیم ناشی از آن،ارتقاء کاشی‌های موزاییکی با نقش‌های محدود و لعاب فیروزه‌ای،به طرح‌هایی با رنگ‌های‌ متفاوت برای پوشش کامل یک سطح،از مهم‌ترین ابدعات و اختراعات ایرانیان در فاصله‌ی قرون ۱۳-۱۲ م.بوده است؛گرچه‌ اولین موج حملات مغول در دهه‌ی ۱۲۲۰ م./۶۲۰ هـ.به‌ استان‌های غربی ایران با رکود ناگهانی و نزولی کمیت و کیفیت‌ تولیدات سفالی را موجب شد.

قدیمی‌ترین نمونه‌های این‌گونه کاشی، به تاریخ بعد از ۶۰۰هـ.در بسیاری از موزه‌های جهان موجود است. چهار ستاره‌ی‌ باقیمانده، به تاریخ ۷۳۹ هـ.و یک نمونه،به تاریخ ۷۴۰ هـ.آخرین نمونه‌های باقی‌مانده این صنعت است.این نمونه‌ها پایان کاشی‌های زرین‌فام را که به مدت یکصد و چهل سال‌ هم‌زمان با حمله‌ی مغول و استقرار ایلخانان-و حتی پس از آن‌ در کارگاه‌های مشهد و نه کاشان-ساخته می‌شده‌اند،مشخص‌ می‌کنند.
این‌گونه کاشی لعابدار از آن جهت قابل توجه است که تنها کاشی ایرانی است که مطالعه‌ی آن به سبب دارابودن نام سازنده‌ و زمان ساخت بر آن، می‌تواند مبتنی بر تاریخ باشد و تعداد قابل‌ توجهی از آن در اختیار مجموعه‌داران است.

گفتنی است که حرارت دادن دو مرحله‌ای برای رسیدن به‌ بهترین و درخشنده‌ترین رنگ‌ها در سفالینه‌های زرین و لاجوردین(مینایی)،که هم به شکل ظرف و هم کاشی وجود دارد از قرن نهم م.تجربه و در اواخر قرن دوازدهم به مراحل‌ کمال خود رسید.این‌چنین رنگ‌ها منحصران توسط سفالگران‌ ایرانی به کار رفته و هرگز در سوریه،مصر یا بغداد(عراق)تجربه‌ نشده است.برجسته‌ترین رنگ‌های مکمل را در آن،سیاه‌ درخشنده،شاه‌بلوطی،قرمز،سفید و ورق‌های از زر تشکیل‌ می‌داد که نام«مینایی»بر این‌گونه ساخت مرکب،هم‌اکنون از سوی سوداگران و مجموعه‌داران به آنها اطلاق می‌شود.

رازگشایی ساخت کاشی زرین فام
با وجود تلاش پژوهشگران خارجی راز ساخت کاشی زرین فام توسط کارشناسان ایرانی پس از ۷۰۰ سال گشوده شد.
پژوهشگران و کارشناسان ایرانی فعال در کارگاه مرمت و ساخت کاشی در گنبد سلطانیه، پس از گذشت ۷۰۰ سال موفق به ساخت و تولید اولین کاشی زرین فام، مشهورترین کاشی ایران در جهان شدند.

در راستای تلاش های مستمر پژوهشی، کارشناسان مرمت در کارگاه های ساخت کاشی در گنبد سلطانیه به تکنیک و روش کار هنرمندان عصر سلجوقی و ایلخانی در ساخت این کاشی دست یافتند.
این در حالی است که به طور همزمان مراکز پژوهشی دیگری نیز در داخل کشور و همچنین پژوهشگران در کشورهای فرانسه، آلمان و ژاپن در تلاش برای دستیابی به تکنیک های ناشناخته در ساخت این نوع کاشی بوده اند.
«محمدرضا قربان زاده» سرپرست اجرایی پروژه پژوهشی گنبد سلطانیه گفت: «این نوع کاشی، کاشی منحصر به فرد، ایرانی است که تکنیک ساخت آن حتی با گذشت سال ها مکتوم مانده بود که به دلیل زیبایی و ارزش های هنری منحصر به فرد جهانی آن، کشف این تکنیک های ویژه تا مدت ها موضوع پژوهش و مطالعات آزمایشگاهی بسیاری از محققان داخلی و خارجی بوده است.»

به گفته وی تلاش های صورت گرفته تاکنون نتایج موفقیت آمیزی داشته اما نیل به وضعیت مطلوب مستلزم پژوهش ها و توسعه فعالیت ها، کارگاه ها و امکانات موجود است.
«ساعد کاشانی» سرپرست بخش مرمت و کارگاه های ساخت کاشی در گنبد سلطانیه نیز که شخصا در این پژوهش ها فعالیت دارد، گفت: «مرحله پژوهشی و مطالعاتی این طرح از ۵ سال پیش آغاز شده است اما فعالیت های عملی در این زمینه از سال ۱۳۸۲ آغاز شد که خوشبختانه امروز موفق به کشف تکنیک و منطق ویژه هنرمندان و صنعتگران دوره ایلخانی در ساخت این نوع کاشی شدیم.»
وی خاطرنشان کرد: «اگر چه اساس و بنیان ساخت این نوع کاشی در بین النهرین بوده اما هنرمندان ایرانی این هنر را در عصر سلجوقی در ایران پی گذاشتند و در عصر ایلخانی، به ویژه در شهرهای کاشان، ساوه و جریان به اوج خود رساندند.»

نمونه هایی از کاشی زرین فام در بخش تربت خانه که از جمله بخش های معماری موجود در گنبد سلطانیه زنجان است، به تعداد فراوان وجود دارد که در زمان ساخت این بنا به سفارش کارگزاران ساخت بنا در سلطانیه و در کارگاه های ساخت کاشی در کاشان ساخته می شد.
«ابوالقاسم عبدالله کاشانی» منشی دربار سلطان محمد خدابنده خود، از جمله آخرین بازماندگان و نوادگان،‌ خاندان مشهور ابوطاهر کاشانی بود که در ساخت کاشی زرین فام و رشد و تکامل آن مهارت و شهرتی منحصر به فرد داشته اند.
نمونه های دیگری از قدیمی ترین کاشی های زرین فام در محراب مسجد میدان در کاشان موجود بوده که هم اکنون در موزه برلین آلمان نگاهداری می شود. این نوع کاشی، به کاشی قاقاز مغازه ای یا رنگین کمانی نیز معروف است و وجه تسمیه آن شباهت رنگ این نوع کاشی به طیف رنگی موجود در رنگین کمان است.

کاشی که به «کاشی زرین فام تخت سلیمان» نامور است، مربوط به۸۰۰ سال پیش است واکنون درموزه‌ی «رضاعباسی» نگهداری می‌شود. نقش آن یک سیمرغ درحال پرواز با بال‌های باز است ودرنوع خود بی‌نظیر است. «تخت‌سلیمان» محوطه‌ای بزرگ و باستانی دراستان آذربایجان غربی است که «آتشکده آذرگشسب»، یکی ازبزرگ‌ترین آتشکده‌های روزگار ساسانی، درآنجا قرار دارد.

ولی در روزگار ایلخانان مغول، یعنی در سده‌ی هفتم هجری قمری، «اباقاخان» که درمراغه فروانروایی می‌‏کرد، برای ساختن کاخ شکار و اقامتگاه تابستانی خود، به تخت سلیمان آمد و ازمصالح باقی‌مانده آتشکده بهره برد و همه‌ی کاخ خود را با کاشی‌های طلایی و گچبری‌های باشکوه آراسته کرد. این کاشی نیز یکی ازهمان کاشی‌های طلایی یا زرین‌فام کاخ «اباقاخان» است.

کاشی‌های زرین فام درتاریک‌ترین دوره‌ی تاریخ ایران، یعنی دوره مغول، توسط هنرمندان ایرانی به‌کارگرفته شد و از نظر نوع ساخت و کیفیت با کاشی‌های دوره پیش و پس ازخود فرق می‌کرد. همچنین، این نخستین کاشی ایرانی بود که نام هنرمند و تاریخ ساخت کاشی برروی آن حک می‌شد. نقش‌های بیشتر این کاشی‌ها تصویرهای شاهنامه فردوسی، سوارکاران و شاهزادگان نشسته برتخت است که به‌گونه‌ای برجسته کشیده شده است.

اما پرسش بنیادین این است که چرا چنین هنر بی‌نظیری دردوره‌ای به‌وجود آمده که تاریک‌ترین روزهای زندگی مردم ایران بوده است؟ شاید با کمی‌ اندیشه درباره‌ی کاشی و نقش‌ونگار آن، بتوانیم تا اندازه‌ای به این پرسش، پاسخ دهیم. همان‌گونه که می‌بینید، این کاشی به صورت هشت پراست. شکل کاشی هشت پر ازچرخیدن دو مربع به‌وجود آمده و از دیرباز، نشانه‌ی رمزی خورشید بوده است. همچنین، از دیرباز مردم بر این باور بودند که بهشت هشت در دارد که درهشتم آن، یعنی توبه، همیشه بازاست ؛ پس شکل کلی کاشی نشانه بهشت، خورشید، نور و رهایی از تاریکی و ظلم است.

اما نقش روی آن سیمرغ است. سیمرغ از به‌نام‌ترین شخصیت‌های شاهنامه است که باخود خوشبختی می‌آورد. او بربالای کوه البرز زندگی می‌کند وتنها با اندیشه وکمک اوست که رستم زاده می‌شود. درشاهنامه آمده است که هرکس پری از سیمرغ داشته باشد هیچکس نمی‌تواند به او آسیب برساند.

پس به همراه داشتن پری ازسیمرغ به معنای در امان بودن از ظلم و ستم است. در مجموع، طرح و نقش این کاشی اتفاقی یا از روی تفنن شکل نگرفته، بلکه نشان می‌دهد که ایرانیان دریکی از سخت‌ترین دوره‌های زندگی خود، به دنبال راه نجاتی بودند وخواسته‌ها و آرزوهای قلبی خود را در قالب شاهکارهای هنری نشان داده‌اند.

 



موضوعات :
تحقیق
برچسب‌ها :

دیدگاه ها


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *